🎙️ روایت قانون | اپیزود ۸
حقالعملکار کیست؟ تفاوت حقالعملکاری با دلالی در قانون تجارت
فرض کنید قصد دارید هزار تن فولاد از یک کارخانه خریداری کنید اما نمیخواهید نام شرکت شما در قرارداد درج شود. یا میخواهید شخص دیگری کالا را به نام خودش خریداری کند اما تمام سود، زیان و آثار معامله متعلق به شما باشد.
در چنین شرایطی قانون تجارت نهادی را پیشبینی کرده است که به آن حقالعملکاری (Commission Agency) گفته میشود.
بسیاری از تجار، شرکتهای بازرگانی، صادرکنندگان، واردکنندگان و فعالان حوزه حملونقل روزانه از قرارداد حقالعملکاری استفاده میکنند؛ اما تفاوت آن با دلالی، وکالت یا نمایندگی را نمیدانند.
در این مقاله به زبان ساده، تمام مقررات حقالعملکاری را بررسی میکنیم؛ از تعریف و شرایط تشکیل قرارداد گرفته تا مسئولیتهای حقالعملکار، حقوق آمر، موارد استحقاق اجرت، حق حبس، فروش مال، مسئولیت در برابر اشخاص ثالث و دهها نکته مهم دیگر.
حقالعملکاری چیست؟
حقالعملکاری عقدی است که به موجب آن شخصی به نام حقالعملکار متعهد میشود در برابر شخص دیگری که آمر نام دارد، معاملاتی را به نام خود ولی به حساب آمر انجام دهد و در مقابل، مبلغی تحت عنوان حقالعمل یا کمیسیون دریافت کند.
به بیان سادهتر، حقالعملکار در ظاهر خودش خریدار یا فروشنده است؛ اما سود و زیان معامله در نهایت متعلق به آمر خواهد بود.
مثال
فرض کنید شرکت «الف» قصد خرید یک دستگاه صنعتی را دارد اما نمیخواهد فروشنده متوجه شود که خریدار واقعی این شرکت است.
بنابراین از آقای رضایی میخواهد دستگاه را به نام خودش خریداری کند.
در قرارداد فروش، خریدار آقای رضایی است؛ اما هزینه خرید را شرکت «الف» پرداخت میکند و دستگاه نیز در نهایت متعلق به همان شرکت خواهد بود.
در این مثال، آقای رضایی حقالعملکار و شرکت «الف» آمر است.
چرا به حقالعملکاری، کمیسیون هم گفته میشود؟
حقالعملکار بابت خدمات خود مبلغی دریافت میکند که در قانون تجارت حقالعمل نام دارد.
در عرف بازار این مبلغ را کمیسیون نیز میگویند.
بنابراین واژههای «حقالعمل» و «کمیسیون» در بسیاری از معاملات تجاری به یک معنا به کار میروند.
مهمترین تفاوت حقالعملکاری و دلالی
این دو قرارداد بسیار شبیه یکدیگر هستند اما یک تفاوت اساسی دارند.
| دلال | حقالعملکار |
|---|---|
| معامله را به نام آمر انجام میدهد. | معامله را به نام خود انجام میدهد. |
| به حساب آمر اقدام میکند. | به حساب آمر اقدام میکند. |
| معمولاً فقط واسطه انعقاد قرارداد است. | خود یکی از طرفین قرارداد محسوب میشود. |
بنابراین اگر شخصی قرارداد را به نام خودش امضا کند، حتی اگر پول متعلق به دیگری باشد، با دلالی روبهرو نیستیم؛ بلکه حقالعملکاری است.
ماهیت حقوقی حقالعملکاری
حقالعملکاری دارای ویژگیهای زیر است:
- عقد معوض است.
- عقد عهدی است.
- عقد رضایی است.
- عقد جایز اذنی است.
بنابراین هر یک از طرفین اصولاً میتوانند قرارداد را بر هم بزنند؛ مگر در مواردی که قانون یا قرارداد ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.
حقالعملکاری یک عمل تجاری ذاتی است
برخلاف بسیاری از قراردادها، قانون تجارت حقالعملکاری را ذاتاً عمل تجاری میداند.
بنابراین حتی اگر شخص فقط یک بار هم به عنوان حقالعملکار فعالیت کند، عمل او تجاری محسوب میشود و مقررات قانون تجارت بر آن حاکم خواهد بود.
در صورت سکوت قانون تجارت چه مقرراتی اجرا میشود؟
یکی از مهمترین نکات آزمونی و عملی این است که:
هرگاه قانون تجارت درباره حقالعملکاری حکمی نداشته باشد، مقررات عقد وکالت در قانون مدنی اجرا میشود.
البته باید توجه داشت که این موضوع فقط درباره رابطه میان آمر و حقالعملکار صادق است.
رابطه حقالعملکار با آمر و اشخاص ثالث
از نظر قانون، حقالعملکار دو جایگاه متفاوت دارد.
در برابر آمر
رابطه او در حکم وکالت است.
به همین دلیل بسیاری از قواعد وکالت بر روابط داخلی او و آمر حکومت میکند.
در برابر طرف معامله
اما در مقابل شخص ثالث، حقالعملکار اصیل محسوب میشود.
زیرا قرارداد را به نام خودش منعقد کرده است.
به همین علت شخص ثالث اصولاً هیچ رابطه قراردادی مستقیمی با آمر ندارد.
آیا حقالعملکار میتواند تجارت دیگری هم داشته باشد؟
بله.
حقالعملکار مانند دلال میتواند:
- علاوه بر شغل حقالعملکاری، به سایر فعالیتهای تجاری نیز اشتغال داشته باشد.
- همزمان برای چند آمر مختلف فعالیت کند.
مگر اینکه در قرارداد شرط شده باشد فقط برای یک آمر کار کند یا حق همکاری با اشخاص دیگر را نداشته باشد.
وظایف و مسئولیتهای حقالعملکار
یکی از مهمترین تفاوتهای حقالعملکاری با دلالی این است که حقالعملکار صرفاً واسطه معرفی طرفین نیست؛ بلکه خودش وارد معامله میشود و به همین دلیل قانون تجارت مسئولیتهای سنگینتری بر عهده او گذاشته است.
در ادامه مهمترین این وظایف را بررسی میکنیم.
۱. حقالعملکار باید آمر را از اقدامات خود مطلع کند
اولین وظیفه حقالعملکار، اطلاعرسانی مستمر به آمر است.
مطابق ماده ۳۵۹ قانون تجارت، حقالعملکار باید آمر را از جریان اقدامات خود آگاه کند و بهویژه پس از انجام مأموریت، بدون فوت وقتنتیجه را به او اطلاع دهد.
مثال
فرض کنید شرکتی از حقالعملکار میخواهد مقدار مشخصی مواد اولیه خریداری کند.
به محض انجام خرید، حقالعملکار باید فوراً موضوع را به شرکت اطلاع دهد و نمیتواند چند روز بعد این موضوع را اعلام کند؛ زیرا ممکن است تصمیمات بعدی آمر بر اساس همین اطلاع انجام شود.
۲. آیا حقالعملکار موظف است کالا را بیمه کند؟
خیر.
بر اساس ماده ۳۶۰ قانون تجارت، اصل بر این است که حقالعملکار تکلیفی به بیمه کردن مالالتجاره ندارد.
اما اگر آمر صراحتاً دستور داده باشد که کالا بیمه شود، حقالعملکار موظف به اجرای این دستور است.
بنابراین:
- اصل → بیمه کردن الزامی نیست.
- استثنا → اگر آمر دستور دهد، بیمه کردن الزامی است.
۳. اگر کالا هنگام تحویل آسیب دیده باشد، حقالعملکار چه وظیفهای دارد؟
گاهی کالا در زمان تحویل از شرکت حملونقل، دارای شکستگی، پارگی، رطوبت یا سایر عیوب ظاهری است.
در این حالت، قانون تجارت برای جلوگیری از تضییع حقوق آمر، وظایف مهمی بر عهده حقالعملکار گذاشته است.
مطابق ماده ۳۶۱ قانون تجارت، حقالعملکار باید:
- از مال محافظت کند.
- برای حفظ حق مطالبه خسارت علیه متصدی حملونقل اقدام کند.
- میزان خسارت را ثبت و مشخص کند.
- آمر را فوراً مطلع سازد.
در عمل نیز بهترین اقدام، تأمین دلیل و ثبت رسمی خسارت است.
اگر این اقدامات انجام نشود چه میشود؟
اگر به علت کوتاهی حقالعملکار دیگر امکان مطالبه خسارت از شرکت حملونقل وجود نداشته باشد، خود حقالعملکار مسئول جبران خسارت خواهد بود.
۴. اگر احتمال فاسد شدن کالا وجود داشته باشد
فرض کنید حقالعملکار مأمور فروش مقدار زیادی میوه، گوشت یا مواد غذایی شده است.
اگر احتمال فساد سریع کالا وجود داشته باشد، آیا باید منتظر دستور آمر بماند؟
خیر.
مطابق ماده ۳۶۲ قانون تجارت، اگر احتمال فساد سریع مالالتجاره وجود داشته باشد، حقالعملکار میتواند و در مواردی باید، کالا را بفروشد.
البته قانون یک شرط گذاشته است.
حقالعملکار باید مدعیالعموم محل یا نماینده او را مطلع کند.
دقت کنید:
قانون فقط اطلاع دادن را لازم دانسته است؛ نه گرفتن اجازه یا تصویب.
بنابراین بسیاری از افراد به اشتباه تصور میکنند فروش کالا نیازمند اجازه دادستان است؛ در حالی که قانون فقط اطلاعرسانی را کافی میداند.
چه زمانی فروش کالا الزامی است؟
اگر منافع آمر اقتضا کند که کالا فوراً فروخته شود، حقالعملکار دیگر حق ندارد منتظر دستور آمر بماند.
در واقع قانون از او انتظار دارد از ورود خسارت جلوگیری کند.
مثال
فرض کنید حقالعملکار مأمور فروش ۵ تن توتفرنگی شده است.
اگر منتظر تماس آمر بماند، ممکن است تمام محصول از بین برود.
در چنین شرایطی قانون اجازه داده است کالا فوراً فروخته شود تا خسارت کاهش یابد.
۵. اگر حقالعملکار کالا را ارزانتر از قیمت تعیینشده بفروشد
گاهی آمر قیمت مشخصی تعیین میکند.
مثلاً میگوید:
این دستگاه را کمتر از ۳ میلیارد تومان نفروش.
اگر حقالعملکار برخلاف دستور، دستگاه را به قیمت ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان بفروشد، معامله باطل نیست.
بر اساس ماده ۳۶۳ قانون تجارت:
- معامله صحیح است.
- اما حقالعملکار باید تفاوت قیمت را به آمر بپردازد.
استثنا
حقالعملکار مسئول پرداخت تفاوت قیمت نخواهد بود، اگر هر دو شرط زیر وجود داشته باشد:
اول: ثابت کند فروش با قیمت پایینتر برای جلوگیری از ضرر بزرگتر ضروری بوده است.
دوم: گرفتن اجازه از آمر در آن شرایط ممکن نبوده باشد.
اگر فقط یکی از این دو شرط وجود داشته باشد، مسئولیت حقالعملکار باقی خواهد ماند.
۶. اگر حقالعملکار معامله را بهتر از دستور آمر انجام دهد
فرض کنید آمر گفته است:
این کالا را حداکثر به ۱۰ میلیارد تومان بخر.
اما حقالعملکار همان کالا را ۹ میلیارد تومان خریداری میکند.
یا برعکس، آمر گفته کالا را ۵ میلیارد بفروش، ولی حقالعملکار آن را ۶ میلیارد میفروشد.
آیا این یک سود شخصی برای حقالعملکار است؟
خیر.
مطابق ماده ۳۶۵ قانون تجارت، تفاوت قیمت متعلق به آمر است و حقالعملکار حق ندارد آن را برای خود بردارد.
اگر برخلاف این حکم عمل کند، علاوه بر اینکه تفاوت قیمت را باید به آمر بدهد، ممکن است آثار مهمی نیز برای او ایجاد شود که در بخش بعدی مقاله بررسی خواهیم کرد.
۷. اگر حقالعملکار بدون اجازه آمر معامله را نسیه انجام دهد
یکی از مهمترین وظایف حقالعملکار رعایت نحوه پرداخت ثمن است.
گاهی آمر انتظار دارد کالا نقدی فروخته شود، اما حقالعملکار بدون هماهنگی آن را نسیه میفروشد یا برای پرداخت ثمن مهلت تعیین میکند.
در چنین حالتی، مطابق قانون تجارت، حقالعملکار مسئول تمام خسارتهای ناشی از اقدام خود خواهد بود.
استثنا
اگر عرف تجاری فروش نسیه را مجاز بداند، حقالعملکار میتواند معامله را نسیه انجام دهد و مسئولیتی از این جهت نخواهد داشت.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد.
اگر آمر صریحاً فروش نسیه را ممنوع کرده باشد، دیگر حقالعملکار حق فروش نسیه ندارد؛ حتی اگر عرف بازار چنین معاملاتی را مجاز بداند.
بنابراین دستور صریح آمر بر عرف مقدم است.
آیا حقالعملکار ضامن پرداخت پول توسط خریدار است؟
اصل بر این است که خیر.
مطابق ماده ۳۶۷ قانون تجارت، حقالعملکار اصولاً مسئول پرداخت ثمن توسط خریدار یا اجرای سایر تعهدات طرف معامله نیست.
اما این اصل چهار استثنا دارد.
استثنای اول
اگر حقالعملکار مجاز به انجام معامله اعتباری نبوده ولی با این حال معامله را به صورت نسیه انجام داده باشد، مسئول خواهد بود.
استثنای دوم
اگر حقالعملکار پرداخت یا اجرای تعهدات طرف معامله را ضمانت کرده باشد.
مثلاً به آمر بگوید:
اگر خریدار پول را نداد، خودم پرداخت میکنم.
در این صورت مسئول خواهد بود.
استثنای سوم
اگر مطابق عرف تجاری مسئول شناخته شود.
در بعضی معاملات، عرف بازار مسئولیت بیشتری برای حقالعملکار قائل است.
استثنای چهارم
مطابق ماده ۳۷۵ قانون تجارت، اگر حقالعملکار معامله را بدون تعیین طرف معامله به آمر اطلاع دهد، خودش طرف معامله محسوب میشود و در نتیجه مسئول اجرای تعهدات خواهد بود.
آیا حقالعملکار در برابر شخص ثالث هم مسئول است؟
بله.
برخلاف رابطه داخلی با آمر، در برابر شخص ثالث وضعیت متفاوت است.
از آنجا که حقالعملکار معامله را به نام خود انجام میدهد، در مقابل شخص ثالث اصیل محسوب میشود.
بنابراین شخص ثالث میتواند اجرای قرارداد را از خود حقالعملکار مطالبه کند.
این یکی از مهمترین تفاوتهای حقالعملکاری با دلالی است.
آیا حقالعملکار مسئول نگهداری کالا است؟
برخلاف دلال، قانون در اینجا سختگیری کمتری کرده است.
اصل بر این است که حقالعملکار نسبت به اموال و اسناد مسئول نیست؛ مگر اینکه تعدی یا تفریط کند.
به بیان ساده، مسئولیت او مانند وکیل است.
اگر تقصیری نداشته باشد، مسئول تلف یا خسارت نخواهد بود.
آیا حقالعملکار میتواند ثمن را دریافت کند؟
بله.
این هم یکی از تفاوتهای مهم حقالعملکاری با دلالی است.
دلال اصولاً حق دریافت ثمن یا تسلیم مبیع را ندارد مگر اینکه اجازه جداگانه داشته باشد.
اما حقالعملکار چون خود طرف معامله محسوب میشود، حق قبض ثمن و تسلیم کالا را دارد و برای این اقدامات نیازی به اجازه مستقل آمر ندارد.
حقالعملکار چه هزینههایی را میتواند مطالبه کند؟
دلال معمولاً فقط مستحق دریافت حقالزحمه است.
اما وضعیت حقالعملکار متفاوت است.
مطابق ماده ۳۴۸ قانون تجارت، حقالعملکار علاوه بر حقالعمل، مستحق دریافت هزینههای متعارف و ضروری نیز هست.
برای مثال:
- هزینه حمل کالا
- هزینه انبارداری
- هزینه بارگیری
- هزینه بیمه (در صورت دستور آمر)
- سایر مخارج ضروری انجام مأموریت
تعهد حقالعملکار تعهد به نتیجه است
همانند دلال، تعهد حقالعملکار نیز تعهد به نتیجه محسوب میشود.
یعنی صرف تلاش کردن کافی نیست.
حقالعملکار زمانی تعهد خود را انجام داده که نتیجه مورد نظر (انجام معامله) حاصل شده باشد؛ مگر اینکه عدم انجام معامله ناشی از عوامل خارج از اختیار او باشد.
چه زمانی حقالعملکار مستحق دریافت اجرت است؟
مطابق ماده ۳۶۹ قانون تجارت، اصل بر این است که حقالعملکار زمانی مستحق دریافت حقالعمل است که معامله انجام یا اجرا شود.
اما چند حالت مختلف وجود دارد.
حالت اول
اگر معامله انجام نشود اما علت آن رفتار خود آمر باشد، حقالعملکار همچنان مستحق دریافت حقالعمل است.
مثال
شرکتی از حقالعملکار میخواهد کالایی را خریداری کند.
تمام مقدمات فراهم شده است، اما در آخرین لحظه خود شرکت از خرید منصرف میشود.
در این حالت، حقالعملکار حق دریافت اجرت خود را خواهد داشت.
حالت دوم
اگر معامله به علتی غیر از رفتار آمر انجام نشود، حقالعملکار بر اساس عرف و عادت مستحق اجرتالمثل خواهد بود.
حالت سوم
اگر حقالعملکار در انجام مأموریت مرتکب تقلب شود، دیگر مستحق دریافت حقالعمل نخواهد بود.
آیا حقالعملکار حق حبس دارد؟
برخلاف دلال، پاسخ این سؤال بله است.
اما باید دقت کرد که حق حبس او محدود است.
حقالعملکار نمیتواند اصل انجام معامله را متوقف کند و بگوید:
ابتدا اجرت مرا بدهید تا معامله را انجام دهم.
اما اگر مالی را برای آمر خریداری کرده یا ثمن حاصل از فروش در اختیار او باشد، میتواند تا زمان دریافت مطالبات خود، آن مال یا ثمن را نزد خود نگه دارد.
به همین دلیل گفته میشود:
حقالعملکار نسبت به مال یا ثمن، حق حبس دارد؛ نه نسبت به اصل انجام مأموریت.
۸. چه زمانی حقالعملکار میتواند بدون اجازه آمر مال را بفروشد؟
اصل بر این است که حقالعملکار باید مطابق دستور آمر عمل کند و بدون اجازه او حق فروش مال را ندارد.
اما قانون تجارت در ماده ۳۷۳ دو استثنا پیشبینی کرده است.
حالت اول
اگر فروش مال با قیمت یا شرایط تعیینشده از سوی آمر ممکن نباشد یا آمر از دستور قبلی خود رجوع کرده باشد، حقالعملکار میتواند مطابق مقررات قانونی اقدام کند.
حالت دوم
اگر آمر بیش از مدت متعارف، مالالتجاره را نزد حقالعملکار رها کند و برای تعیین تکلیف آن اقدامی نکند، حقالعملکار میتواند مال را از طریق مزایده و تحت نظارت مدعیالعموم به فروش برساند.
البته اگر آمر در محل حضور نداشته باشد و نمایندهای نیز نداشته باشد، اصولاً باید به او اخطار شود؛ مگر اینکه کالا از اجناس سریعالفساد باشد که در این صورت اخطار نیز ضرورت ندارد.
فسخ قرارداد حقالعملکاری
از آنجا که حقالعملکاری عقدی جایز است، هر یک از طرفین اصولاً میتوانند آن را بر هم بزنند.
اما آثار فسخ برای آمر و حقالعملکار یکسان نیست.
اگر حقالعملکار قرارداد را فسخ کند
اصولاً مستحق دریافت حقالعمل نخواهد بود.
اگر آمر قرارداد را فسخ کند
دو حالت وجود دارد.
قرارداد قابل تجزیه باشد
حقالعملکار نسبت به قسمت انجامشده مستحق اجرتالمسمی خواهد بود.
قرارداد غیرقابل تجزیه باشد
در این حالت، حقالعملکار به میزان کار انجامشده فقط مستحق اجرتالمثل است.
چه زمانی حقالعملکار میتواند خودش طرف معامله باشد؟
اصل بر این است که حقالعملکار برای جلوگیری از تعارض منافع، نباید خودش خریدار یا فروشنده معامله باشد.
اما قانون تجارت دو استثنا مقرر کرده است.
استثنای اول
اگر آمر صریحاً اجازه داده باشد.
استثنای دوم
اگر آمر درباره این موضوع سکوت کرده باشد و موضوع معامله از اموالی باشد که دارای قیمت بورسی یا بازاری مشخص هستند؛ مانند:
- سهام
- ارز
- سکه
- اوراق بهادار
- کالاهای دارای مظنه رسمی
در این موارد، حقالعملکار میتواند خودش طرف معامله قرار گیرد.
قیمت معامله چگونه تعیین میشود؟
مطابق ماده ۳۷۴ قانون تجارت، اگر حقالعملکار خودش طرف معامله شود، قیمت معامله بر اساس روز انجام معامله محاسبه میشود، نه روز انعقاد قرارداد حقالعملکاری.
اگر حقالعملکار خودش طرف معامله شود، آیا اجرت هم میگیرد؟
بله.
در این حالت نیز حقالعملکار:
- مستحق دریافت حقالعمل (کمیسیون) است.
- هزینههای متعارف و ضروری را نیز میتواند مطالبه کند.
اگر طرف معامله را معرفی نکند چه میشود؟
مطابق ماده ۳۷۵ قانون تجارت، اگر حقالعملکار معامله را انجام دهد اما طرف معامله را به آمر معرفی نکند، قانون فرض میکند که خود او طرف معامله بوده است.
در نتیجه تمام تعهدات معامله متوجه شخص حقالعملکار خواهد بود.
آثار رجوع آمر
یکی از مباحث مهم حقالعملکاری، رجوع آمر از دستور خود است.
برای درک بهتر، وضعیتهای مختلف را بررسی میکنیم.
حالت اول
حقالعملکار هنوز معاملهای انجام نداده است.
اگر قبل از انجام معامله، خبر رجوع آمر به او برسد، دیگر حق انجام معامله را ندارد.
حالت دوم
حقالعملکار با خودش معامله کرده است.
اگر پس از انجام معامله و پس از ارسال خبر معامله به آمر، خبر رجوع برسد، رجوع اثری ندارد و معامله صحیح باقی میماند.
اما اگر بعد از انجام معامله و قبل از ارسال خبر انجام معامله، از رجوع آمر مطلع شود، معامله غیرنافذ خواهد بود و قواعد وکالت ظاهری نیز در این مورد اجرا نمیشود.
حالت سوم
حقالعملکار با شخص ثالث معامله کرده است.
در این حالت، تفاوتی ندارد خبر رجوع آمر قبل از ارسال خبر معامله برسد یا بعد از آن؛
در هر دو صورت، معامله صحیح است و رجوع آمر اثری بر آن ندارد.
جمعبندی تفاوتهای دلالی و حقالعملکاری
| موضوع | دلال | حقالعملکار |
|---|---|---|
| معامله به نام چه کسی انجام میشود؟ | آمر | حقالعملکار |
| معامله به حساب چه کسی است؟ | آمر | آمر |
| اصیل در برابر شخص ثالث | خیر | بله |
| قبض ثمن و تسلیم کالا | فقط با اجازه | اصولاً اختیار دارد |
| حق حبس | ندارد | دارد |
| عمل تجاری ذاتی | بله | بله |
| رابطه داخلی با آمر | دلالی | در حکم وکالت |
برای مطالعه بیشتر راجع به بررسی عقد دلالی، وظایف، مسئولیتها و حقالزحمه دلال اینجا کلیک کنید.
نتیجهگیری
حقالعملکاری یکی از مهمترین قراردادهای تجاری است که در واردات، صادرات، خریدهای سازمانی، معاملات بورس، حملونقل و بسیاری از فعالیتهای بازرگانی مورد استفاده قرار میگیرد.
مهمترین ویژگی این قرارداد آن است که حقالعملکار معامله را به نام خود اما به حساب آمر انجام میدهد. به همین دلیل، از یک سو در برابر آمر تابع بسیاری از قواعد وکالت است و از سوی دیگر، در برابر اشخاص ثالث اصیل محسوب میشود.
شناخت دقیق مسئولیتهای حقالعملکار، موارد استحقاق حقالعمل، حق حبس، امکان فروش مال، آثار رجوع آمر و تفاوت این قرارداد با دلالی، میتواند از بروز بسیاری از اختلافات تجاری جلوگیری کند.
سوالات متداول (FAQ)
حقالعملکاری چیست؟
حقالعملکاری عقدی است که به موجب آن شخصی (حقالعملکار) متعهد میشود معاملاتی را به نام خود ولی به حساب آمر انجام دهد و در ازای آن مبلغی با عنوان حقالعمل یا کمیسیون دریافت کند. در ظاهر حقالعملکار خریدار یا فروشنده است، اما سود و زیان معامله متعلق به آمر خواهد بود.
تفاوت اصلی حقالعملکاری و دلالی چیست؟
مهمترین تفاوت در این است که دلال معامله را به نام آمر انجام میدهد و فقط واسطه انعقاد قرارداد است، در حالی که حقالعملکار معامله را به نام خودش امضا میکند و خودش یکی از طرفین قرارداد محسوب میشود.
آیا حقالعملکاری یک عمل تجاری است؟
بله. قانون تجارت حقالعملکاری را ذاتاً عمل تجاری میداند. حتی اگر شخص فقط یک بار به عنوان حقالعملکار فعالیت کند، عمل او تجاری محسوب میشود و مقررات قانون تجارت بر آن حاکم خواهد بود.
اگر قانون تجارت درباره حقالعملکاری حکمی نداشته باشد، چه مقرراتی اجرا میشود؟
در صورت سکوت قانون تجارت، مقررات عقد وکالت در قانون مدنی اجرا میشود. البته این موضوع فقط درباره رابطه میان آمر و حقالعملکار صادق است.
حقالعملکار در برابر آمر و اشخاص ثالث چه جایگاهی دارد؟
در برابر آمر، رابطه حقالعملکار در حکم وکالت است. اما در برابر شخص ثالث (طرف معامله)، حقالعملکار اصیل محسوب میشود زیرا قرارداد را به نام خودش منعقد کرده است. به همین دلیل شخص ثالث اصولاً هیچ رابطه قراردادی مستقیمی با آمر ندارد.
آیا حقالعملکار موظف به بیمه کردن کالا است؟
خیر، اصل بر این است که حقالعملکار تکلیفی به بیمه کردن مالالتجاره ندارد. اما اگر آمر صراحتاً دستور داده باشد که کالا بیمه شود، حقالعملکار موظف به اجرای این دستور است.
اگر کالا هنگام تحویل آسیب دیده باشد، حقالعملکار چه وظیفهای دارد؟
طبق ماده ۳۶۱ قانون تجارت، حقالعملکار باید از مال محافظت کند، برای حفظ حق مطالبه خسارت علیه متصدی حملونقل اقدام کند، میزان خسارت را ثبت کند و آمر را فوراً مطلع سازد. در صورت کوتاهی، خود حقالعملکار مسئول جبران خسارت خواهد بود.
اگر احتمال فاسد شدن کالا وجود داشته باشد، حقالعملکار چه اقدامی میتواند انجام دهد؟
طبق ماده ۳۶۲ قانون تجارت، اگر احتمال فساد سریع کالا وجود داشته باشد، حقالعملکار میتواند و در مواردی باید کالا را بفروشد. کافی است که مدعیالعموم محل یا نماینده او را مطلع کند؛ نیازی به اجازه دادستان نیست.
اگر حقالعملکار کالا را ارزانتر از قیمت تعیینشده بفروشد، چه میشود؟
بر اساس ماده ۳۶۳ قانون تجارت، معامله صحیح است اما حقالعملکار باید تفاوت قیمت را به آمر بپردازد. البته اگر ثابت کند فروش با قیمت پایینتر برای جلوگیری از ضرر بزرگتر ضروری بوده و امکان اخذ اجازه از آمر وجود نداشته، مسئول پرداخت تفاوت نخواهد بود.
آیا حقالعملکار میتواند همزمان برای چند آمر کار کند؟
بله. حقالعملکار میتواند علاوه بر شغل حقالعملکاری به سایر فعالیتهای تجاری نیز اشتغال داشته باشد و همزمان برای چند آمر مختلف فعالیت کند، مگر اینکه خلاف آن در قرارداد شرط شده باشد.
ماهیت حقوقی قرارداد حقالعملکاری چگونه است؟
قرارداد حقالعملکاری دارای چهار ویژگی است: عقد معوض (هر دو طرف تعهد دارند)، عقد عهدی (ایجاد تعهد میکند)، عقد رضایی (نیاز به تشریفات خاص ندارد) و عقد جایز اذنی (هر یک از طرفین اصولاً میتوانند قرارداد را بر هم بزنند).
«حقالعمل» و «کمیسیون» چه تفاوتی دارند؟
هیچ تفاوتی ندارند. حقالعمل عنوان قانونی این مبلغ در قانون تجارت است و کمیسیون عنوان عرفی آن در بازار. هر دو واژه به یک معنا به کار میروند.
بسیار عالی و کاربردی. ممنون از شما